Kadłub zawdzięcza wszystko stali

Kadłub zawdzięcza wszystko stali

(na zdjęciu znak, którym cechowano produkty z kadłubskiej huty)

Wiele krąży mitów związanych z pochodzeniem nazwy naszej miejscowości. Kadłub powstał przed rokiem 1429, w czasie, kiedy istniało niewiele dokumentów pisanych. Ówczesne dokumenty raczej opisywały zawierane umowy czy dekrety władców. Ówczesnych pisarzy nie interesowało odkrywanie pochodzenia nazwy osady, którą mogło zamieszkiwać kilkunastu mieszkańców. Dlatego też genezy nazwy tych najstarszych miejscowości możemy jedynie się domyślać.

Pierwsza wzmianka o Kadłubie pochodzi z 1429 roku, z czasów kiedy pismem posługiwali się głównie duchowni, a nazwy miejscowe zapisywane były fonetycznie, co powodowało, że w każdym dokumencie zapisane były inaczej.


Nazwy miejscowości były zazwyczaj inspirowane charakterystycznymi cechami krajobrazu, imionami jej założycieli lub sławnych osobistości (np. dzisiejszy Spórok został założony w 18. wieku jako Carmerau od nazwiska kanclerza Carmera), usługami wykonywanymi przez mieszkańców (np. nasze Strzelce były prawdopodobnie osadą wojsk książęcych) lub zasobami naturalnymi (np. nazwa miejscowości Ruda pochodziła od pokładów rud żelaza).


Szczególnie interesujące jest pochodzenie nazw miejscowości na Śląsku. Jako że Śląsk w swojej historii był zamieszkiwany przez wiele grup etnicznych i narodów, jego nazwy pokazują przekrój przez te losy. Można znaleźć nazwy pochodzenia słowiańskiego i germańskiego, nazwy czeskie, polskie i niemieckie.


Wiele spekulacji dotyczy nazwy naszej miejscowości. Podręczniki podają, że pochodzi od starosłowiańskiego terminu kadlub, czyli wydrążony pień. W 1936 roku hitlerowcy zinterpretowali termin kadlub jako „budka dla szpaków”, dlatego też nadano naszej miejscowości nazwę Starenheim.


Jednakże wiele wskazuje na to, iż nazwa naszej miejscowości ma zupełnie inną genezę. Oto próba udowodnienia tegoż.


Przenieśmy się w tym celu w czasy, kiedy nasza miejscowość mogła powstać. W roku 1348 roku Śląsk przechodzi we władanie Korony Czeskiej. Niedaleko, bo w Kuczowie koło Tarnowskich Gór powstaje w roku 1365 prawdopodobnie pierwsza dymarka na Górnym Śląsku - prymitywny piec do wytopu żelaza zbudowany z kamieni i gliny, o kształcie stożka. Dymarka zbudowana jest przez czeskiego hutnika. Na podstawie tych faktów naukowcy przyjmują, iż sztuka wytopu żelaza przyszła na Śląsk właśnie z Czech po przejściu naszej krainy w czeskie władanie.


Historyczne dokumenty podają także zadziwiające daty dotyczące pierwszych wzmianek o innych Kadłubach na Śląsku i w okolicy w tym czasie. W 1375 roku znajdujemy w źródłach pierwszy zapis o miejscowości Kadłub Turawski. Pierwsze wzmianki o Kadłubie koło Wielunia pochodzą z 1357 roku. Miejscowość Kadłub koło Miękini na Dolnym Śląsku pierwszy raz jest wspominana w 1359 roku.


Czy wybudowanie pierwszej dymarki i daty wzmiankowania miejscowości o nazwie Kadłub mają ze sobą jakiś związek?


Istnieje jeszcze jedna wskazówka, łącząca te obie wyżej wymienione.


Kadłub jest położony w dolinie rzeki Jemielniczanki. Rzeka ta została wyregulowana około roku 1810, ale wcześniej rozlewa się szeroko, wieloma odnogami, tworząc bagna i torfowiska. Na takich bagnach istnieją idealne warunki do powstania pokładów rudy żelaza. Tworzy się ona w postaci zwartej warstwy na niewielkiej głębokości, łatwej do ręcznego wykopania.


Na mapie Kadłub około 1700 roku. Widać rozlewającą się rzekę i geste lasy.


O tym, że w naszej okolicy znajdowała się tak ruda żelaza mówią już dokumenty z 17. wieku. Pierwsza wzmianka o przetopie tej rudy na żelazo mówi, że w 1718 roku powstają pierwsze wysokie piece na Górnym Śląsku: a mianowicie w Halembie w powiecie bytomskim, w Szumiradzie koło Olesna, w Kuczowie – dzielnicy Kalet, Dobrodzieniu, oraz w naszym Kadłubie. W tym dokumencie znajdujemy jednakże sensacyjną wzmiankę, mówiącą o tym, że w naszym Kadłubie od najdawniejszych czasów pracowała dymarka. Powstaje w związku z tym pytanie, od kiedy ta dymarka w Kadłubie wytapiała żelazo. Odpowiedź na nie może dać sama nazwa naszej miejscowości.



Już Wergiliusz (70-19 p.n.e.) wspomina w swoich dziełach o metalu obrabianym przez Chalybów „Chalybum … metallis”. Seneka (54 p.n.e. - 39 n.e.) nazywa terminem chalybs „żelazo”, „stal”, a nawet „broń z żelaza”, „miecz”. W tym przypadku obaj autorzy przenieśli nazwę grupy etnicznej na materiał, który był przez tą grupę po mistrzowsku wytwarzany. Chalybowie to plemię zamieszkujące południowy brzeg Morza Czarnego, które słynęło z wytwarzania wyrobów ze stali. Od tego plemienia przyjęła się w łacinie nazwa stali – chalybs. .


Istnieje uderzające podobieństwo terminu chalybs do nazwy naszego Kadłuba. Tym bardziej, że słowniki języków słowiańskich wykazują znaczenie słowa kadlub powiązane z obróbką żelaza. W języku słoweńskim np. „kalup”, a w czeskim „kadlub”, oznaczał formę odlewniczą. Rzymianie natomiast terminem „chalybs” nazywali stal, a Grecy analogicznie terminem „chalyps” nazywali żelazo, które hartowało się w formach odlewniczych.

 

Podobnie nazywa się forma odlewnicza w języku tureckim (qalyb), rumuńskim (calup), bułgarskim (kalup). Podobną wskazówkę co do powiązania nazwy Kadłub z hutnictwem daje znaczenie słowa Kadlub w języku łużyckim. „Kadlub” oznacza w nim między innymi dymołap. Prymitywne dymarki stosowane w średniowieczu miału właśnie kształt stożka zionącego dymem podczas wytopu żelaza.

Kolejną wskazówką na pochodzenie nazwy naszej miejscowości od „żelaza wytapianego w formach” są też inne Kadłuby położone nie tylko na Śląsku, ale też w Polsce i Słowacji. Kadłub koło Wielunia znajduje się na terenie, na którym odkryto ślady dawnych dymarek, pieców do wytopu żelaza oraz śladów bogatych zasobów rudy darniowej. Podobnie położony jest Kadłub Wolny. W okolicy Kadłuba położonego w Słowacji także odnaleziono ślady hutnictwa w średniowieczu.


Wszystkie wymienione wskazówki nasuwają wniosek, że nazwa Kadłub jest ściśle związana z znajdującymi się rudami żelaza oraz ich wytopem od najdawniejszych czasów. Kadłub powstał prawdopodobnie w momencie przejścia Śląska pod panowanie czeskie. Nasza miejscowość powstała prawdopodobnie w związku z transferem technologii wytopu rudy żelaza z Czech na Śląsk. Transfer technologii często oznaczał także transfer terminów fachowych. Jest wielce prawdopodobne, że nazwa Kadlub powstała do terminu chalybs oznaczającego żelazo wytapiane w formach odlewniczych.

 

Wobec powyższego można zaryzykować stwierdzenie, iż Kadłub zawdzięcza znajdującemu się w naszej ziemi żelazu nie tylko gwałtowny rozwój od 1718 roku w związki z wybudowaniem wielkiego pieca, ale również samo powstanie w 14. wieku oraz nazwę.

 

Joanna Mróz

22.05.2010